Krmpraterij as pozij

troch Wiegert Sybrandy alias Willem Schoorstra
 
Nei it lzen fan de debtbondel De wizers yn it read fan Tsead Bruinja siet ik tangele mei ien alles oerhearskjende fraach: wrom wolle dizze fersen foar t grutste part gjin pozij wurde? Komt it inkeld en allinne troch it stienkoale-Frysk? Of binne der mear redenen?
Wat de taal oanbelanget docht de dichter alle war om him op foarhn, sa liket it, te ferntskuldigjen. Soks set al tein op side 12:
 
ik leau yn s taal
en dat dy feroarje moat
yn de minsken dyt it tsjinhlde
en de minsken dyt it neat skille kin
 
myn Frysk is net geef
 
mar it is de taal drt dit yn gebeurde
 
Yn it min ofte mear potysk bedoelde neiwurd seit s de dichter dat er der oan ta is om sawol syn wzen as syn dichterskip foarm te jaan yn it Frysk; it thskommen yn syn lea, sat er dat neamt. Mar: dizze taal is in bosk, in moeras drt ik yn werom kom. It ferskynt nder myn hannen en pinne, feroaret en groeit. En, even fierder:

yn dat proses meitsje ik fouten.

Oan e ein fan it neiwurd noeget Bruinja s t om it ths kommen yn syn lea te folgjen, te besjen. Hawar. Men moat net te skiterich wze en sjoch oer tkelteammen as it ferskil tusken drt en wrt, as en oft hinne.
Oars wurdt it as men om t hurdsje oer folslein brike sinnen stroffelet. Dan is de oandacht foar it fers fuort, en dat kin net de bedoeling wze.

Lykwols sit de hiele bondel stik-, smoar- en grtfol fan dizze krmpraterij. In lyts foarbyld fan hoet in fers drmei nei de soademiter ta holpen wurdt:
 
omt/der te folle jierren of in leauwe tusken s
dreaun sa plastysk as in kontinint sil de fstn
wol ris west ha;
 
der noait mear tusken s wze sil as dit hielal
drt wy net byinoar yn komme kinne;
 
leave lit tiid s fan inoar fskuorre at wy ien foar ien
deageane;
 
Fers twa fan it skift Read, side 16. Dit foarbyld is eksimplarysk.

Jo kinne der net om hinne: it ark fan de dichter is de taal. Sat dizze dichter de taal brkt niget it nei dilettantisme. Bruinja hat Ingels studearre en yn it Nederlns publisearre. Hat er dat like krm en ferwoeksen dien? Of binne de praatsjes oer it feroarjen fan de taal (sjoch it neiwurd) inkeld ferlechjes om syn loaiens te ferbergjen?

Ik soe sizze: dichter, stel dy net oan. Ofst dyn namme fergeevje kinst, dan moat it mei de taal ek kinne. Folgje gewoan in kursus Frysk. Hoechst ek net mear fan dy sweverige bullshit te ferkundigjen.
Mar gench hjiroer.

De bondel is nderferdield yn sn skiften en befettet in foech tritichtal fersen. De titel is dy fan in fers t it skift Reade tosken, in skift dat, lykas it skift Read, ferhellet fan muoisume, miskien sels ferwijde leafdesrelaasjes. De kleur read wurdt assosjearre mei leafde, mar lyksa mei bloed, agresje, gefaar. De titel jout dus al oan wrt de wizers fan e leafde harren op e skealje fan emoasjes befine. Om lykwols de bondel ek sa te hjitten wie in treflike set; it slacht nammentlik perfekt op de ynhld dyt over the top en yn it read is. Om dit op te ddlikjen moat ik it filearmes der yn sette. It grutste part fan de fersen binne relatyf hurd fan toan en rjocht foar de raap. In ferrekt lyts bytsje wurdt oan de ferbylding fan de lzer oer litten. Bruinja hldt derfan om de dingen by de namme te neamen. Oft san oanpak ek altyd goeie pozij opsmyt stiet yn e kiif.
 
Side 46:
 
pake dyt begn mei ien ko
pake mei syn wiif drt er sa
tsjin skelle koe dat se de broek
fol miigde
 
Sa set it skift En no bin ik pake tein. Mear?
 
Side 46:
 
pake dyt as iennichste noch mei jan
de geiteneuker prate oer froeger
 
Side 52, pake is der min oan ta:
 
fjouwerjend kaam er t syn lste dream
as in roastige ridder op in wytferve hynder
mei in hurde kul en boadskip foar syn wiif
dat er fijn oer har fantasearre hie
 
Dit turbo-praat is plat en hat noch it measte fan proaza. Spitich, omt de dichter syn speurtocht nei pake wis wol nijsgjirrich is. Troch de bondel hinne binne der folle mear rigels oan te wizen dyt prozask op jin oer komme, en drmei de fersen degradearje ta in hast anekdoatyske fertelling. Nim bygelyks de iepeningssinnen fan de strofes ien en twa fan Berte fan it swarte hynder:
 
Side 25:
 
sy skeuvelt mei de dea oan e ein fan it feest fan
har trouwerij bewarre de lste dns foar him;
 
Side 26:
 
fan dizze frjemde dnser hinge yn de gong oan
de kapstok in lange swarte jas mei yn de fuorring;
 
Of Lste bylden, side 57:
der sit in gat sa grut as it nderfinen
fan de oanwzigens fan in god yn
de dingen yn e midden fan syn sachte
siel mei hurde rnen
 
Tsja.
Om in tal saken better te yllstrearjen sil ik ien fers folslein tslachtsje. Ambifalint gench is it yn syn kwetsberens en syn direktens tagelyk ien fan de bsten fan de bondel. It giet om it fers fan it iepeningsskift De deaden prate net mear mei my.
 
 
Part 1
yn it sikehs
 
de trep op
altyd hurd rinne
ik sloech triemmen oer
 
stode
yn e gong
by mem del
net sjoen
 
ths hie se noait
in ochtendjas oan
ths hinge soks
yn de kast
 
Hjir wurdt s sek eat meidield. Punt. Moarnsjas ynstee fan ochtendjas hie nammers bst kinnen.
 
 
Part 2
 
sjoch mar
 
se knopet it boppestik
fan har piama
iepen
 
ik wit net mear wat ik ferwachte
wrt ien boarst minder wie
like it tichtskroeid
 
it seach der kreas t
 
Part twa slacht s lyk foar de kop. Earlik, hurd, ntnochterjend. Likegoed stiet der wat der stiet. De lste rigel is yndie wat faak sein wurdt, typysk Frysk, hast kabaratesk. De dichter lit s sjen en hearre wat wy al witte. De funksje fan it wurd mear yn rigel fiif is my net ddlik; de rigel soe der snder kinne. Al hoe wrang it nderwerp: rigel seis is in strieminne rigel. Namste spitiger omt it de kearn-rigel fan it fers is. Tal bettere farianten wiene hjirfoar te betinken west.
 
 
Part 3
 
mem sei tsjin myn maat
ik bin hartstikke keal
 
hy leaude it net
 
as in Stan Laurel
tilde se de prk op
 
sjoch mar
 
Jildt itselde foar as part 2. It wurd in foar Stan Laurel hie ek fuort kinnen.
 
 
Part 4
 
sa wie se in kear fan de trep fallen
en in skoftsje t e wei
 
Skrinend is it en bliuwt it. Mar san opsomming makket noch gjin pozij.
 
 
Part 5
 
sa wie se in kear mislik
omdat de nije hagelwite tillevyzje
har sear oan de eagen die
 
Mei de parten dyt wy hn hawwe is der in nhuer oprjocht byld sketst fan in frou mei boarstkanker. Lykwols wurdt it net transedint, bart der neat mei my as lzer. It fers is in meidieling, drt ik gefoelsmjittich net djipper of emosjoneler op ragearje as: it is slim.
 
 
Part 6
 
ik leau yn s taal
en dat dy feroarje moat
yn de minsken dyt it tsjinhlde
en de minsken dyt it neat skille kin
 
myn Frysk is net geef
 
mar it is de taal drt dit yn gebeurde
 
It part dat ik yn it begjin om in oare reden oan helle haw. Foar my is it in keunstmjittich ein oan in fierders ienfldich, natuerlik fers. Nei myn betinken hiene de lste twa rigels mear as folstien.
Omt dit gedicht in hiel gefoelich nderwerp op t aljemint bringt, foel it net ta om it op dizze wize te besjen. Dochs woe ik der net foar wei wine. Uteinlik binne de nderfinings delslein yn dizze beskate, pretinsjeuse foarm fan literre keunst, en moat it op dy merites hifke wurde.
 
 
Gearfetsjend
 
Oer t generaal makket de bondel in forsearre en oplein-moderne yndruk. Hjir is in jonge dichter oan t wurd dyt syn nderwerpen (Dea, Ferslaving oan drank&drugs, Kanker, in grissel Leafde) oer t fuotljocht bringt yn in foarm dyt faaks referearret oan e herteklop fane tiid, mar se (noch) net wit te transformearjen ta tiidsoerstiigjende, universele, ynfielbere barrens.

Soks wurdt nochris beklamme troch it folslein oerstallige en bytiden komyske, kwasy-filosofyske neiwurd, drt ik hjir it begjin fan oanhelje sil. Ls en huverje.

Ik bin yn in bosk. It hat hjir reint. Drippen rinne oer de nerven fan blden fan it hert nei de punt oer grienens De drip hldt fst, bliuwt in skoftsje yntakt hingjen dns fan oerflaktespanning en fiskositeit. Alle fskied docht wat mei beide partijen ek dat fan de drip dy't op myn holle falle moast. Ofskied ferskuort my wanneart ik mei tsjinoerstelde langsten konfrontearre wurdt.

Salangt de dichter dit soart nnoazele rimram nedich hat (of fynt) om wat dan ek te ferklearjen of ta te ljochtsjen, bin ik moai bliid dat ik fskie nimme kin. Snder dat it my teskuort. Mar ja, ik haw dan ek gjin tsjinoerstelde langsten fansels.


t Kistwurk