de dream dr't gjin stek omhinne kin

door Harmen Wind

Tsead Bruinja dichtet en 'performet' dat it slydjaget. Nei in pear bondels yn it Hollnsk, tjn yn eigen behear, is no binnen twa jier tiid syn twadde Fryske fersebondel tkaam, wat oanjout dat wy mei in dreaun man te krijen ha dy't, sjoen, heard en lzen wurde wol (wat mear is as de winsk fan Multatuli).
Oan de earste De wizers yn it read (2000) is aardich omtinken jn, mar trochstrings net al te posityf. It wurdt heech tiid om de nije, De man dy't rinne moat te besprekken, want it soe my net nij dwaan as der sa njonkenlytsen al in folgjende op 'e parse leit.
Lkt Tsead Bruinja him wat oan fan besprekkers? Ik soe sizze: om 'e bliksem wol: Piter Yedema, dy't frijwat omstint op 'De wizers', nimt waar dat de dichter tangele is mei mem, grutlden en in suske. Hy skriuwt: 'Fan de heit ntbrekt elk spoar' (Hjir). En sjedr: De lste bondel begjint fuortdalik mei in heitefers dat sta seit, al giet it oer syn dea: Brgeman. De opdracht 'Foar Piter' hie net misstien. Mar Bruinja hie der faaks better oan dien en jou mear omtinken oan de krityk fan Wiegert Sybrandy dy't it hat oer 'folslein brike sinnen' en 'nnoazele rimram' (Kistwurk), ek al noeget de iroanyske toan fan syn stik dr net dalik ta t.
 
1. De rinner is alinne

Mar earst in pear opmerkings oer uterlik en yndieling fan it De man dy't rinne moat.
It boekje sjocht der kreas t. Lit dat mar oan Slagter oer. Op it omkaft in foto fan, foar safier't ik it besjen kin, it nderein fan Neil Armstrong, ompandeljend op 'e moanne. Suggestje: it giet hjir net om in sljochtweihinne kuierke mar om 'a giant step for mankind' dy't noch herwaarts jierren syn printen neilit.
Bruinja docht it net foar in bytsje. (It kin fansels ek wze dat er oanjaan wol hoe nij en frjemd en gefaarlik it allegear noch foar him is op dit md, mar dy mooglikheid leit, sjoen de wize dr't er him op presintearret, net foar de hn.)
De bondel is yndield yn twa skiften: Brgeman (23 gedichten) en Cold turkey fan in reade dream (12 gedichten).
Hy begjint mar leafst mei twa motto's as taljochting op dy rinnende man. Beide komme der op del, dat sa'n oantrune rinner yn beweging is, oan de dingen foarbygiet, nderweis is, nearne oan hingjen bliuwt of yn fertiisd rekket, mar ek net opholden wurdt troch relaasjes mei oaren. Koart sein: de man dy't rinne moat is iensum, in einzelgnger. No dat tochten wy al. It type fan 'de wandelende Jood', koartsein, of de kristlike pilgrim. De lde romantyk fan nearne rst, nearne ths.
Werom earst mar nei dat heiteliet. Ik sis liet, want it rint as in spande hazze en wurdt nderbrutsen troch refreineftige beswarrende fragminten 'byn my de houtsjes nder heit', ensfh., hieltyd krekt wer oars, mar moai fan toan. Gjin lstekens of haadletters, enzjambearje sa ha jo net, ja dit wol der by my wol yn.
Ik sei liet, want dat docht Tsead sels ek: 'sa sil dit liet my net meie kinne'.
En ik heakje earne efter, reitsje de feart efkes kwyt en tink: ferduld, 'meie'? Falt Tsead net yn 'e smaak by syn eigen liet? Of bedoelt er dat it liet net om him hinne kin, 'mije' dus?
Dit sil dochs net in tkelteamke wze dr't er de lzer mei hifkje wol, sa't er dat docht yn it kryptogramke dr't er it fers mei beslt mei as kwisfraach dernder: hokker skriuwersnammen ha ik hjiryn ferburgen? Ik bin yn dit soarte fan riedsels net sa sterk, dus neist Tsjbbe Hettinga (slim simmer), Tiny Mulder (it iis is tin), Guido Gezelle (skriuwerkes op it wetter) en Hans Lodeizen (dizze wrld is -net- de echte) sil er der noch wol in pear yn ferwrotten ha, om aansens syn kritisi te kakken te setten.
Soe er dochs bedoele dat in gedicht syn eigen smaak hat en dat it as it klear is syn eigen dichter tkoarje kin?
 
2. Grapkes by de rs

Sa ferget er my om it heiteliet nochris te lzen snder my meitroaie te litten troch feart en meldij.
En ik stuitsje op: jagen (ynstee fan jeien), galoppearje (ynstee fan fjouwerje), sleau (ynstee fan sloech), in blauwe laai (ynstee fan in blau laai). Flaters dy't my earst net yn 'e wei wienen en no oanlieding foarmje om ek in rigel as beferzen bleien vissticks grapke steurend te finen.
Dat docht my tinken oan fan dy ferfelende lju dy't yn petearen as fste tdrukking ha: 'Vergis je niet!' (Ja, Hollanders fansels.) Drmei jouwe se blyk fan in nayf soart arrognsje. Sy oersjogge blykber it hiele hear en sille in oar wol even it paad wize. Delbgend, dat is it. Wat dat te meitsjen hat mei dit sintsje? Dat jout itselde soart nave ynformaasje, om te foarkommen dat in lzer sizze sil: 'No no, dat is wol wat flau net?' Of: 'Falt dit net wat t 'e toan?' Nee: GRAPKE. Vergis je niet. No toe dan mar: haha.
No sit ik dus alhiel op 'e kast, en dat wylst ik it liet sa noflik meisong. En dat allinne troch dy nnoazele sleauwichheden. Ik wol werom nei de krft fan oarspronklikens en de faasje.
Kom, in nij fers. It kin noch fjouwerentritich kear goed gean.

Sy wennet yn in baarnend hs
In absurdistysk fers oer in frommes dat lzendewei yn de flammen omkomt.
De tsjinstellings mei de btenwrld komme ferfrjemdzjend oan 'e oarder. Ik bin wat mear op myn iepenst no, fyn 'it hat gjin sin' net moai en hld net fan 'dnsjen'. En as dr stiet:
..har kat
springt by har op 'e skoat mei in
plantaardich streakferlet jit sy noch
wat spiritus oer de foto-albums (,,,)
freegje ik my f wat dat streakferlet mei har en har spiritusjitterij te krijen hat. Ik hie dat dochs dy kat ta ha wollen. It liket allegearre net sa nau te hippen. Hawar, ik bin de man dy't lze moat, next please!
 
foar't de nacht.
In fers oer Skiermntseach. It eiln wurdt personifiearre as in berntsje dat op bd moat mei in teltsje. Wat liken, oanspield op it strn (fgel) of ferrinnewearre yn it dn (hazze) lizze in morbide byld oer dit plaatsje hinne. It hat sfear. Hea, dit fers stie ek yn dy sammelbondel Do bliuwst wol, do wol. Even opsykje. Deale, ik sjoch frijwat ferskillen. Potlead derby: it gedicht telt njoggentjin rigels, ik tel ienentweintich fwikings, feroarings, farianten. Ienentweintich! Foar it measte part binne it korreksjes, mar lang net altyd. Bruinja liket mei in slingerslach te skriuwen, nder it motto: kin sa wol, net eamelje ju, at (yn dizze bondel in kear as tolve!) it mar spontaan bliuwt, rjocht foar de raap, wat kin 't skele, dy staveringsrigeltsjes en dat gesjanker oer geef Frysk, dr moatte jo as keunstner boppe stean.
Dat heart wol 'cool', mar it is in fersin. Sleauwichheid hat net t te stean mei spontanens. Oer in pear flaterkes silst my net seuren hearre, mar hy makket it te bnt en dat is spitich, want ferduld, Tsead kin wol dichtsje.
 
3. Soere apel

Wat no? Ik moat earst mar troch de hiele soere apel hinne en blomls t wat noch komt in rychje ferstechnyske en grammatikale frjemdichheden byelkoar (staveringsflaters ensfh. lit ik drby bten beskging):
 
draaie de nekken as len om
fierder at se tochten dat se koenen (IS YOUR BEING SERVED)
 
Pleonastyske twreiding. It stik dat folget op 'om' is oerstallich (want dy lenekken seinen gench).
 
do bist it spoekskip ik dyn fergiene haven
dit binne de fergiele kaarten op 'e tafel
dy't ik tekenje kin  (MYN MARS)
 
Byldkonsistinsje. In fergiene haven dy't fergiele kaarten tekent?
 
at se yn 'e spegel sjocht
wit se net oft se har mem is
of as de twadde drip
op har liket (SY HAT HAR GOUDEN HIER FERSULVERE)
 
Logika. It gier hjir net om alternativen, dus net om in kar. Wa't net wit oft se har mem is, seit drmei dat se allinne op har liket. Wa't wl wit dat se har mem is, ferliest har ik as dochter en kin dit dus nea sa sizze. (Dichterlike frijheid? Nee, dichterlike nberoaidens.)
 
syn wiisheid hie er t 't krante
en fan lde hearen bygelyks syn heit sinen (pake wie in merzbouwer)
 
Gearlken. Wie de wiisheid fan syn heit (as ien fan de lde hearen) of wienen de hearen fan syn heit (sa't dat 'sinen' hjir suggerearret)?
 
oant syn oanwzigens in sokkel
waard fstn fan de ierde 
dy't sy har altyd winske hie (se woe fjochtsje)
 
Grammatika. In wrakke beheining yn de twadde rigel, dy't sizze wol: en sy op in fstn fan de ierde kaam.
 
Ik wol mei dy () fjochtsje tsjin de langst dy net stiif tsjin my oan te drukken (RUCHWEI)
 
Kryptysk taalgebrk. Wat foar gefjocht is dit? Ik kin my yntinke dat ien fjochtet tsjin de langst immen stiif tsjin him oan te drukken. Swierder wurdt it as ien fjochtet tsjin de langst immen NET stiif tsjin him oan te drukken, mar nsin is it as ien MEI DE OAR fjochtet tsjin de langst om him of har NET stiif tsjin him oan te drukken. Docht er dat nammers tegearre mei de oar of tsjin de oar?
 
Ik soe sizze, pseudo-ynteressante bullshit, sokke taal Tsead. En dit is lang net alles, mar ik ha myn nocht. Want hjir is it net mei sein.
 
4. In hoarn fol rs

Ik neam in stikmannich begripen dy't my, dwers troch it nrant hinne, foar dizze pozy (of leaver, de potinsje drfan) ynnimme:
- non-konformisme/oarspronkelikens/orzjinele assosjaasjes
- gefoeligens/kwetsberens/beswarrende taal
- twingende, persoanlike tematyk
 
Earst in fragmint. Ut:  WITE TSJELK de lste twa strofen:
()
twa wrakken bkjend nderweis
nei de boaiem fan in wzen
yn in see fan knkertekkens
 
in fleindich wrantelich bargebiten
en lokje it liet razend flechtsjend
t it wiete beskl fan har driigjend glplak
 
De boppeste strofe doocht, ropt in twingend byld op. De nderste kriezet. Mar yn al syn knoffeligens (seis eigenskipswurden yn trije rigels is fierste folle, hie dat fleindich wrantelich bargebiten der mar tlitten, dat liet razend flechtsjend ferfong troch 'razende liet' en hie nochris goed nei dat 'en' sjoen) wurdt hjir wol fleindich dichte. De oanrin yn de earste twa strofen (dy't ik net sitearje) is oertsjgjend en de eangst fan ien dy't 't goederbst' foarme wurdt sa't de oar dat yn har leafde foar him betocht hat, glt troch de rigels.
 
It twadde foarbyld is DE DIRIGINT EN DE DNSJENDE STJERREN
 
In potikaal fers oer  de ik (de spylman, de dirigint) en de muze.
Dy fereare en minlike muze blykt al rillegau in bedriging foar syn rst, lok en taflecht. Nettsjinsteande dat bliuwt de ik as dirigint by syn 'act'  fan it foldwaan oan de (lij wetter-)ferwachtings fan it publyk, en de befstiging dy't dat jout, al docht er dat as in brinzgjende bolle en al wurdt  harmony in kennel stjerrende hnen. Hy docht alle war om te folstean mei syn heale wierheid. It gedicht eint mei:
()
leau my sy wol boaiem gjin put
dr waard ik fan oertsjge
 
doe't ik besocht mei har wrld te praten
wie sy in hoarn fol rs
 
Dat binn' prachtige rigels, ek al korrespondearje 'har wrld' en dy 'sy' wer net sa tige.
Balstjurrigens en maskerades oerhearskje en salang't de dichter de djipte net yn wol, sil de muze in hoarn fol rs bliuwe. Sa jout de dichter syn nmacht en frustraasje stal en docht dat, boppe it tglydzjen t, sprekkend.
 
It folstiet eins net om it te litten by fragminten. Ik wol dochs in hiel gedicht sitearje:
 
LUCHT
 
wy sitte stil by de tafel we happe
litte freonen sjen hoe fereale
oft wy no wier eins binne wy ttsje
mei de tongen mei de lippen
skruten fstkje wy draaie om elkoar
hinne en dan snder wurden
sa't net ien s ken nimme we
fskie fan in libben tegearre
 
As draait de film eftert, sa wurdt de ferwidering yn byld brocht. Foar de btenwrld wurdt de skyn noch opholden, mar op de tongett folget it fstkjen, drnei it loslitten en dan it ferdwinen. De wierheid is net sa't se har foardien ha foar de wrld, mar sa't se elkoar kennen leard ha en no witte dat it neat wurde kin. De lste rigel is ek sterk. Der wurdt net fskie naam fan elkoar, mar fan in libben tegearre.
Dit is in lyts, simpel, skrinend fers, dr't skyn en wzen moai yn kontrastearje.
Wat t dizze foarbylden ek al blykt is de wichtige rol dy't de FROU yn dit wurk spilet, om te begjinnen by de mem, mar letter yn de femme-fataleftige leafsten. De dichter is oanklaud mei de leafde en makket dr t en troch ynkringende fersen fan dy't oan Baudelaire - Les fleurs du mal fan hndertfyftich jier lyn tinken dogge (en dus wat klassyks ha).
 
5. Op 'e rin

Oer it twadde skift, it 'fwenningsferskinseldiel' sis mar, wol ik net folle sizze. It rint my wat te faak t 'e potyske kloeren en de fersen krije wat langer wat mear it karakter fan proazagedichten. Hoe funksjoneel ek bedoeld yn dit ferbn, se misse meastentiids de skerpte fan boppesteande foarbylden (dy't ik oanfolje kin mei parten t bgl. MYN MARS, BELOOF MY,  syn earms binne de tinen. sy fynt it net slim. en MEI SCHWITTERS TROCH IT STEDELIK).
Lykwols, om it titelgedicht (dat noch in nijsgjirrige fariant krijt yn do bist de man dy't sjonge moat) kin ik fansels net hinne:
 
hy is de man
dy't rinne moat
dy't rinne rinne
rinne moat
sa fol fan begearte
en readferslaving
()
de man
dy't rinne moat
dy't rinne rinne
rinne moat
 
mei syn dream
dr't gjin stek
omhinne kin
 
De man wol rinne oant er weiwurdt, oplost yn lucht oftewol: opgiet yn it fers. Wat sei ik ek alwer? De man dy't rinne moat is de einzelgnger, de wanneljende Joad, de pilgrim. Tsead Bruinja heakket droan ta dat er de flechter, de ferdwiner is. Mei (en yn) syn dream dr't gjin stek omhinne kin. En sa is it. De dichter-rinner is net te hlden, net te kearen. Hy giet op yn syn dream. En ik leau him. Ik folgje syn gongen, sykje syn printen.
Der is mar ien betingst: dat er dy net wer besiket stal te jaan mei syn selskrityk op 'e rin. (Hjir, april 2002)


Reaksje op Wind fan Trinus Riemersma

Lytsbern Tsead

Harmen Wind skriuwt yn Hjir 2002, nr. 2, s. 23: "Piter Yedema, dyt frijwat omstint op De Wizers, nimt waar dat de dichter [Tsead Bruinja, TR] tangele is mei mem, grutlden en in suske."
It is mar te hoopjen dat dy grutlden oarsom net oantangele sitte mei har lytsbern, mar krekt tige grutsk binne op syn dichterlike prestaasjes.


terug naar boven